Көкентаудан түркі дәуіріне жататын ғұрыптық кешендер анықталды
05 Aug 2026
Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің BR24992916 «Абай облысын кешенді тарихи-археологиялық зерттеу» бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру жобасы аясында Семей археологиялық экспедициясы биылғы жылдың маусым айында Көкентау археологиялық кешенінде зерттеу жұмыстарын жүргізді.
Биылғы далалық маусымда археологтар көне түркі дәуіріне жататын төрт аза тұту кешенін зерттеді. Жоспарлану ерекшеліктері, құрылымы және алдын ала мерзімделуі бойынша бұл кешендер қимақ-қыпшақ кезеңіне жатады. Зерттеушілердің пікірінше, олар арнайы бөлінген киелі аумақ – қорық және діни-ғұрыптық рәсімдерді өткізу мақсатында пайдаланылған.
Қазба барысында табылған тас мүсіндер ерекше ғылыми қызығушылық тудырып отыр. Екі нысанда қоршаудың шығыс жағында бастапқы қалпында орнатылған тас мүсіндер анықталды. Мұндай орналасу ортағасырлық ғұрыптық-аза тұту кешендеріне тән дәстүр және олардың киелі кеңістігінің ұйымдастырылу ерекшелігін көрсетеді.
Ең ерекше олжа – кешендердің бірінің қоршауының ішіндегі арнайы қазылған шұңқырдан табылған тағы бір тас мүсін болды. Ғалымдардың алдын ала болжамынша, мүсін әдейі бастапқы орнынан алынып, шұңқырға көмілген. Мұндай әрекеттің себептері әзірге нақты анықталған жоқ және ғылыми талқылаулардың өзекті мәселесі болып отыр. Бұл кешеннің пайдаланылуының тоқтатылуымен, ғұрыптық дәстүрлердің өзгеруімен немесе ескерткіш аумағында кейінгі кезеңдерде орын алған оқиғалармен байланысты болуы мүмкін.
Зерттеушілердің айтуынша, тас мүсіндерді әдейі жерлеу дәстүрі Шығыс Еуропадағы қыпшақ ғибадатхана материалдары бойынша да белгілі. Бұл археологиялық ұқсастық Көкентаудағы жаңа олжаларды ғылыми тұрғыдан түсіндіруге қосымша мүмкіндік береді.
Қазба жұмыстары барысында құрбандық іздері де тіркелді. Табылған сүйек қалдықтары құрбандық шалу және, бәлкім, ас беру рәсімдерінің өткізілгенін көрсетеді. Бұл материалдар Қазақстан Ертіс өңірін орта ғасырларда мекендеген халықтың діни дүниетанымы мен ғұрыптық дәстүрлерін тереңірек зерделеуге мүмкіндік береді.
Ескерткіштердің мерзімін нақтылау мақсатында археологтар радиокөміртектік талдау жүргізу үшін органикалық материалдардың үлгілерін іріктеп алды.
Семей археологиялық экспедициясының жетекшісі, PhD докторы Азат Айтқали жаңа археологиялық жаңалықтар қимақ-қыпшақ дәуірінің ғұрыптық-аза тұту мәдениеті туралы ғылыми түсінікті едәуір толықтыра түсетінін атап өтті. Оның айтуынша, бір аумақта бірнеше кешен мен тас мүсіндердің шоғырлануы Көкентаудың ұзақ уақыт бойы өңірдегі ортағасырлық халық үшін маңызды киелі орталықтардың бірі болғанын көрсетеді.
