«Сарыарқаның археологиялық мұрасы (тас дәуірінен ортағасырға дейін)»

10 Сәу 2026

Бағдарламалар мен жобалар

Жоба атауы: «Сарыарқаның археологиялық мұрасы (тас дәуірінен ортағасырға дейін)» | Жоба ИРН  BR24992951

1. Жобаның өзектілігі

Сарыарқа — көшпелілер мәдениетінің орталығы және Қазақстандағы алғашқы академиялық экспедиция өткізілген мекен. Бұл аймақ қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуындағы шешуші аймақ. Бұған дейін жинақталған мәліметтер қазіргі заманғы ғылыми сұраныстарды толық қанағаттандырмайды. Өңірдің ежелгі және орта ғасырлар тарихын зерттеудегі күрделі мәселелер жаңа кешенді зерттеулерді қажет етеді.

Ұлытау, Қарқаралы, Баянауыл, Көкшетау, Зеренді, Имантау сияқты құйқалы тау аңғарлары, сондай-ақ Сарысу, Кеңгір, Нұра, Есіл өзендерінің бойы ежелгі заманнан бері адамдар тұрақты қоныстанған жерлер болған. Бұған тас дәуірінің тұрақтары, қола және ерте темір дәуірінің қоныстары мен қорымдары, тас мүсіндер, ортағасырлық қалалар мен кесенелердің қалдықтары сияқты сан алуан археологиялық ескерткіштер дәлел болады.

2. Жобаның мақсаты

Орталық Еуразиядағы мәдениетаралық байланыстарды зерттеу тұрғысынан Сарыарқа аумағындағы тас дәуірінен орта ғасырларға дейінгі тарихи-мәдени үдерістерді теориялық моделдеу және пәнаралық зерттеу.

3. Күтелетін нәтижелер

 

• Scopus базасындағы рецензияланатын журналдарда (процентилі 25-тен төмен емес) кемінде 8 мақала жариялау;
• ҚР ҒЖБМ ҒЖБССҚК (КОКСНВО) ұсынған журналдарда кемінде 10 мақала жариялау;
• Монографиялар шығару: Орталық Қазақстанның ерте темір дәуірі бойынша; Бестамак қорымы бойынша; Орталық Қазақстанның Алакөл мәдениеті бойынша («Қазақстан археологиясы бойынша материалдар мен зерттеулер» сериясы);
• Ұлытау облысының археологиялық мұраларының электронды мәліметтер базасын құру;
• Әлеуметтік-экономикалық тиімділік: тарихи-мәдени мұра нысандарын қорғау, аймақтың туристік инфрақұрылымын дамыту.

 

4. Қол жеткізген нәтижелер

2024 жыл (1-ші жыл):

• Палеолиттен орта ғасырларға дейінгі Сарыарқа археологиясы бойынша деректік база дайындалды;
• Сарыарқаның тас мүсіндеріне талдау базасы жасалып, тарихнамалық шолу жүргізілді;
• Ұлытау және Қарағанды облыстарының Алтын Орда кезеңіне жататын ескерткіштеріне (кесенелер, қалашықтар, қорғандар) жіктеу жұмыстары жүргізілді;
• Жошы ұлысы ескерткіштерінің аумақтық орналасуы мен уақыттық шеңбері нақтыланды.

2025 жыл (2-ші жыл):

• Палеолит, неолит және энеолит дәуірлерінің тас индустриялары зерттелді (Борсеңгір, Мұзбел ескерткіштері, Қарағанды облыстық музейі);
• Қола дәуірінің тау-кен ісі мен металлургия ескерткіштерін іздестіру және талдау жұмыстары жүргізілді (Ақмая қонысы, Қарағанды және Ұлытау облыстары);
• Аршалы-2, Қаратобе-3, Айдарлы (ерте темір дәуірі) ескерткіштері зерттелді;
• Хан Ордасы қалашығына археологиялық зерттеу жүргізілді;
• 22 ғылыми жұмыс жарық көрді: Scopus базасында 9 мақала, ҒЖБССҚК (КОКСНВО) ұсынған 3 мақала, 3 монография, конференцияларда 7 мақала;
• Келесі іс-шаралар ұйымдастырылды: 1 ғылыми семинар, 1 дөңгелек үстел, 1 халықаралық жазғы дала мектебі (Ұлытау, 2025 жылғы 2–11 шілде).

 

5. Зерттеу тобы мүшелері

№	А.Т.Ж. / Ғылыми дәрежесі	Жұмыс орны / Лауазымы	Scopus Author ID	ORCID	Researcher ID / Web of Science
1	Онгар А., т.ғ.к.	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, БҒҚ	57191073325	0000-0002-1113-7817	—
2	Мусаева Р.С.	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, ҒҚ	57211791856	0000-0001-6615-9223	—
3	Вишнякова-Бизяева Е.В.	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, зертханашы	57191073357	0000-0001-8783-27043	—
4	Артюхова О.А., т.ғ.к.	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, БҒҚ	—	0000-0002-8056-0125	—
5	Рахимжанова С.Ж., т.ғ.к.	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, БҒҚ	57220044077	0000-0003-1429-1470	ABF-8337-2021
6	Захаров С.В., т.ғ.к.	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, БҒҚ	57211644731	0009-0009-4848-1118	KBB-1866-2024
7	Сакенов С.К., PhD	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институтының Астана қаласындағы филиалы, БҒҚ	57200639306	0000-0001-8868-4280	ADX-4368-2022
8	Утубаев Ж.Р., т.ғ.к.	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, БҒҚ	57220056938	0000-0002-6484-2923	—
9	Ярыгин С.А., PhD	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институтының Астана қаласындағы филиалы, БҒҚ	57110436200	0000-0001-9505-2839	—
10	Бейсенов А.З., т.ғ.к.	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, БҒҚ	55963532200	0000-0003-2524-264X	O-7671-2014
11	Джумабекова Г.С., т.ғ.к.	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, БҒҚ	57211790686	0000-0003-2145-2615	—
12	Базарбаева Г.А., т.ғ.к.	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, БҒҚ	57211794384	0000-0003-4755-9007	—
13	Касенова А.Д., т.ғ.к.	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, БҒҚ	—	0000-0002-8401-6610	—
14	Талеев Д.А., т.ғ.к.	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, БҒҚ	58103961500	0000-0002-1694-3762	—
15	Тажекеев А.А., PhD	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, БҒҚ	57192674551	0000-0001-8145-1396	—
16	Хасенова Б.М., PhD	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, БҒҚ	57201194584	0000-0003-3756-8655	—
17	Билялова Г.Д., PhD	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, БҒҚ	—	0000-0003-1696-6144	—
18	Ганиева А.С., т.ғ.к.	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, БҒҚ	—	0000-0002-2844-6819	—
19	Ахметжан К.С., т.ғ.к.	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, БҒҚ	—	—	—
20	Айтбаева А.Е., PhD	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, ҒҚ	—	0000-0003-1991-7508	—
21	Шевнина И.В., т.ғ.к.	«Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті» КАҚ, археологиялық зертхананың АҒҚ	24829708500	0000-0003-3595-6849	O-5743-2017
22	Логвин А.В., т.ғ.к.	«Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті» КАҚ, археологиялық зертхана меңгерушісі	56005266900	0000-0002-2526-9300	—
23	Ломан А.В., т.ғ.к.	«Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті» КАҚ, «Сарыарқа археологиялық институты» ҒЗИ жетекші ғылыми қызметкері	—	0000-0002-2996-9873	—
24	Кукушкин А.И., PhD	«Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті» КАҚ, «Сарыарқа археологиялық институты» ҒЗИ директоры	57192093415	0000-0002-6262	—
25	Кукушкин И.А., т.ғ.к.	«Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті» КАҚ, «Сарыарқа археологиялық институты» ҒЗИ жетекші ғылыми қызметкері	56329387800	0000-0002-4798-8496	—
26	Бедельбаева М.В., т.ғ.к.	«Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті» КАҚ, Археология мұражайының меңгерушісі	—	0000-0002-5689-1945	—
27	Өскенбай Қ.З., т.ғ.к.	АБДИ гуманитарлық зерттеулер институты, БҒҚ	57574673300	0000-0002-9893-763X	—
28	Сихымбаева К.Б., т.ғ.к.	ҚР Орталық мемлекеттік мұражайы, АҒҚ	—	0000-0003-0340-2622	—
29	Мерц В.К., т.ғ.к.	«Торайғыров университеті» КАҚ, Археологиялық зерттеулер орталығының директоры	56866320100	0000-0001-9066-9629	—
30	Ермолаева А.	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты	—	—	—
31	Мамедов	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты	—	—	—
32	Ошанов О.	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты	56005266900	0000-0002-2526-9300	—
33	Асылбеков	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты	—	—	—
34	Дуйсенбай	ҚР Ұлттық мұражайы	—	—	—
35	Амиров Е.Ш.	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты	—	—	—
36	Каирмага	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты	—	—	—
37	Шульга В.А.	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты	—	—	—
38	Шагирбаев	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты	—	—	—
39	Калиева	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты	—	—	—

Барлығы: 39 қатысушы (1 жетекші + 38 орындаушы). Бос лауазымдар алынып тасталды. Дереккөз: BR24992951 өтінім, 1-кесте.

 

6.  Жарияланымдар тізімі

№	Авторлар	Мақала / монография атауы	Журнал / Басылым	Жыл	DOI / Сілтеме
I. ОТАНДЫҚ БАСЫЛЫМДАР — SCOPUS БАЗАСЫНЫҢ ЖУРНАЛДАРЫ (CiteScore 0.6: 55%)  |  Саны: 4
1	Талеев Д.А., Манапова А.М.	Средневековые археологические памятники Сарыарки: краткий анализ и перспективы	Археология Казахстана. 2025. №1(27). С.11–30	2025	10.52967/akz2025.1.27.11.30
2	Ержанова А.Е., Горащук И.В., Чотбаев А.Е.	«Охота — война»: каменные наконечники стрел поселения Талдысай (Центральный Казахстан)	Археология Казахстана. 2025. №2(28). С.338–358	2025	10.52967/akz2025.2.28.338.358
3	Захаров С.В.	Выявление и полевое изучение памятников энеолита Тургайского плато и Тургайской ложбины. Начальное столетие (1880-е — 1979 гг.)	Археология Казахстана. 2025. №2(28). С.115–158	2025	10.52967/akz2025.2.28.114.158
4	Волошин В.С.	Неолитические памятники Павловка 1 и Беймен на севере Сарыарки	Археология Казахстана. 2025. №2(28). С.215–229	2025	10.52967/akz2025.2.28.215.229
II. ШЕТЕЛДІК БАСЫЛЫМДАР — SCOPUS БАЗАСЫНЫҢ ЖУРНАЛДАРЫ  |  Саны: 5
5	Усманова Э.Р., Жумашев Р.М., Кожахметов Б.С., Тлеубергенов Т.А.	Знание и сохранение памяти о «кыпчакском» походе Амира Тимура 1391 года	Поволжская археология. 2025. №2(52). С.143–153. CiteScore 0.6:60%	2025	10.24852/pa2025.2.52.143.153
6	Zakharov S.V.	Culture énéolithique de Botaï-Tersek au Kazakhstan septentrional	L'Anthropologie. April–June 2025. Vol.129. Iss.2. 103363. Pp.1–13. CiteScore 0.6:65%	2025	10.1016/j.anthro.2025.103363
7	Бейсенов А.З., Ахияров И.Н., Косинцев П.А.	Памятники округи горы Айыртас и проблема поиска средневековых поселений в восточных районах Центрального Казахстана	МАИАСП. 2025. №21. С.22–33. CiteScore 0.7:77%	2025	10.53737/2713-2021.2025.13.66.002
8	Усманова Э.Р., Нечвалода А.И., Колбина А.В., Панюшкина И.П., Дмитриев Е.А. және т.б.	Воины улуса Джучи в Улытау: антропологическая реконструкция лиц по черепам из погребений мемориально-ритуального комплекса Карасуыр	МАИАСП. 2025. №21. С.57–76. CiteScore 0.7:77%	2025	10.53737/2713-2021.2025.63.55.004
9	Oshanov O.	Ancient caravan routes of Western Saryarka	MAIASP. 2025. №20. Pp.7–15. CiteScore 0.7:77%	2025	10.53737/2713-2021.2025.32.90.001
III. ҚР ЖҒБМ КОКСНВО ҰСЫНҒАН ЖУРНАЛДАР  |  Саны: 2
10	Утубаев Ж., Суюндикова М., Шагирбаев М., Касенова А.Д., Калиева Ж.	Средневековый город Нёгербек: результаты археологических и палеоэкономических исследований	Turkic Studies Journal. 2025. №3. С.26–52	2025	10.32523/2664-5157-2025-3-26-52
11	Kazmadiyarova I., Ouellet J.	Coin finds in the archaeological sites of Sary-Arka	Gumilyov Journal of History. 2025. Т.152. С.84–98	2025	10.32523/3080-129X-2025-152-3S1-84-98
IV. КОКСНВО ҰСЫНҒАНДАРҒА ТЕҢЕСТІРІЛГЕН ЖУРНАЛДАР  |  Саны: 1
12	Усманова Э.Р., Дмитриев Е.А., Жумашев Р.М., Шайгозова Ж.Н., Лопатин В.А.	Археологические исследования ландшафта ойрато-казахского военного конфликта в междуречье Буланты-Белеуитты в 2024 году (предварительные результаты)	Теория и практика археологических исследований. 2025. №2(37). С.169–185	2025	10.14258/tpai(2025)37(2).-10
V. МОНОГРАФИЯЛАР  |  Саны: 3
13	Логвин А.В., Шевнина И.	Некрополь Бестамак — Монография. 448 б.	Қазақстан археологиясының материалдары мен зерттеулері. Том XXVII. Алматы: Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты	2025	—
14	Кукушкин И.А., Дмитриев Е.А.	Алакульская культура Центрального Казахстана (по материалам погребальных комплексов) — Монография. 400 б.	Қазақстан археологиясының материалдары мен зерттеулері. Том XXVIII. Алматы: Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты	2025	—
15	Ломан В.Г.	Древнее гончарство Центрального Казахстана (по данным технико-типологического анализа керамики) — Монография. 300 б.	Қазақстан археологиясының материалдары мен зерттеулері. Том XXIX. Алматы: Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты	2025	—
VI. КОНФЕРЕНЦИЯ МАТЕРИАЛДАРЫНДАҒЫ МАҚАЛАЛАР  |  Саны: 4
16	Ганиева А.С., Сакенов С.К.	Казахские зимовки Северной Сарыарки: археология традиционного уклада жизни	Марғұлан оқулары-2025. Алматы. 26–28 наурыз. Б.81–90	2025	—
17	Сеитов А.М., Джумабекова Г.С., Жамбулатов К.А. және т.б.	Раннесарматский комплекс Каратобе-3 близ г. Житикара: предварительное сообщение (2024 г.)	Марғұлан оқулары-2025. Алматы. 26–28 наурыз. Б.173–186	2025	—
18	Бейсенов А.З.	Археологические исследования М. Кадырбаева в восточных районах Сарыарки и памятники типа Карамола	Марғұлан оқулары-2025. Алматы. 26–28 наурыз. Б.7–25	2025	—
19	Ботанов Д.Е.	Сравнительный анализ помещений эпохи раннего железа Сарыарки и Казахского Алтая	Ахинжанов оқулары-2025. Түркістан. 9–11 сәуір. Б.81–88	2025	—
VII. ҒЫЛЫМИ ЖУРНАЛДАРДАҒЫ ӨЗГЕ МАҚАЛАЛАР  |  Саны: 3
20	Усманова Э.Р., Захаров С.В., Панюшкина И.П.	Природно-исторические локусы улуса Джучи в Улытау	Алтын Орда мұрасы: VIII Халықаралық Алтын Орда форумының материалдары. Қазань. Шығ.6. Б.293–306	2025	—
21	Усманова Э.Р., Фрикке П.А., Панюшкина И.П.	Хронология культурного многообразия Лисаковского археологического микрорайона (Костанайская обл., Казахстан)	Оңтүстік Оралдағы этникалық өзара әрекеттесулер. IX Бүкілресейлік ғылыми конф. материалдары. Челябинск. Б.24–30	2025	—
22	Ботанов Д.Е.	Кожевенное дело на поселении эпохи раннего железа Акбауыр-1	Орталық Азияның тарихи-мәдени мұрасын кешенді зерттеу. LXV Ресейлік конф. Барнаул. Б.135–136	2025	—
VIII. ҒЫЛЫМИ ІСКЕ-ШАРАЛАР  |  Саны: 3
23	Ұйымдастырушылар: «Сарыарқа» бағдарламасы	Ғылыми семинар: «Қазақстан және іргелес аумақтар керамикасын зерттеудің өзекті мәселелері»	Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты	2025	archeo.kz
24	Ұйымдастырушылар: «Сарыарқа» бағдарламасы	Дөңгелек үстел: «Солтүстік Қазақстан археологиясы: жетістіктер мен болашақ»	Петропавл / онлайн	2025	qyzyljartv.kz
25	Ұйымдастырушылар: «Сарыарқа» бағдарламасы	«Археологиядағы пәнаралық әдістер» халықаралық жазғы далалық мектебі (2–11 шілде, Ұлытау ауданы)	Ұлытау облысы	2025	archeo.kz

БАРЛЫҒЫ: Scopus (отандық) — 4  |  Scopus (шетелдік) — 5  |  КОКСНВО — 2  |  КОКСНВО-ға теңестірілген — 1  |  Монографиялар — 3  |  Конференция мақалалары — 4  |  Өзге мақалалар — 3  |  Іс-шаралар — 3
Жалпы жарияланымдар саны: 22 + іс-шаралар: 3

7. Патенттер / Зияткерлік меншік объектілері

Текст нового раздела. 

8. Потенциалды пайдаланушыларға ақпарат

• Ғылыми қауымдастық: тарихшылар, археологтар, антропологтар — Орталық Еуразияны одан әрі зерттеу үшін;
• Жоғары оқу орындары: «тарих» және «археология» мамандықтарының оқытушылары мен студенттері;
• Тарихи-мәдени мұраны қорғау жөніндегі мемлекеттік органдар: Мәдениет министрлігі, Ұлытау, Қарағанды, Қостанай облыстарының әкімдіктері;
• Музейлер: Ұлытау, Қарағанды облыстық музейлері, ҚР Орталық мемлекеттік музейі — қорларды толықтыру және сипаттау үшін;
• Туризм саласы: Сарыарқа ескерткіштерін туристік маршруттарға енгізу, мәдени туризмді дамыту;
• Қалың жұртшылық: Қазақстанның дала өркениеті тарихын дәріптеу және танымал ету.